Korte samenvatting
Social return kan bij een aanbesteding als eis, uitvoeringsvoorwaarde of gunningscriterium worden gebruikt; de gekozen vorm staat in de aanbestedingsstukken. Het is niet automatisch van toepassing op iedere opdracht. Voor de opdrachtnemer ontstaat een concrete verplichting pas wanneer de aanbestedende dienst deze opneemt in de uitvraag en het contract. Lees daarom altijd de leidraad, Nota van Inlichtingen en overeenkomst.
Wat betekent social return?
Social return betekent dat een opdrachtgever zijn inkoopkracht inzet om kansen op werk en ontwikkeling te vergroten voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Het is een inkoopinstrument, geen afzonderlijke wet. De manier waarop het wordt toegepast verschilt per opdracht.
PIANOo omschrijft social return als een manier om arbeidsparticipatie en werkgelegenheid voor mensen met een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt te bevorderen. De aanbestedende dienst kan daarvoor de opdrachtnemer stimuleren of verplichten om een sociale bijdrage te leveren.
In aanbestedingsdocumenten wordt vaak ook de afkorting SROI gebruikt. Lees de gekozen term altijd in de context van de opdracht: in een bredere beleids- of impactcontext kan Social Return on Investment ook een methode zijn om maatschappelijke waarde te meten.
Is social return wettelijk verplicht?
Nee. Social return is niet als algemene verplichting verbonden aan iedere aanbesteding. Een verplichting ontstaat voor de opdrachtnemer alleen wanneer de aanbestedende dienst social return in de aanbestedingsstukken en vervolgens in de overeenkomst heeft opgenomen.
De aanbestedende dienst bepaalt per opdracht of social return passend en proportioneel is. Daarbij spelen onder meer de aard, waarde, looptijd en arbeidsintensiteit van de opdracht een rol. Rijksbeleid of lokaal beleid kan richting geven, maar de concrete eis staat altijd in de betreffende uitvraag.
Een opdrachtnemer moet daarom niet uitgaan van een standaarddrempel of vast percentage. Controleer de leidraad, de Nota van Inlichtingen, het programma van eisen en de contractvoorwaarden.
Wat is het verschil tussen social return als uitvoeringsvoorwaarde en als gunningscriterium?
Bij social return als uitvoeringsvoorwaarde ontstaat na gunning een contractuele plicht voor de opdrachtnemer. Bij social return als gunningscriterium beoordeelt de aanbestedende dienst het aanbod of plan van aanpak al tijdens de inschrijving. De gekozen route bepaalt dus wanneer en waarop de inschrijver wordt beoordeeld.
Een uitvoeringsvoorwaarde kan bijvoorbeeld voorschrijven dat de winnende opdrachtnemer tijdens de looptijd een afgesproken sociale bijdrage realiseert. De naleving wordt dan in de uitvoeringsfase gemonitord. Een percentage van de opdrachtsom of loonsom is een veelgebruikte, maar niet verplichte, vorm.
Bij een gunningscriterium kan een hogere inzet, een onderbouwd plan van aanpak of een aantoonbare aanpak extra punten opleveren binnen de beoordeling op beste prijs-kwaliteitverhouding. Een aanbestedende dienst kan ook een minimumeis combineren met een gunningscriterium voor extra ambitie boven dat minimum.
Wat heeft artikel 2.82 Aanbestedingswet met social return te maken?
Artikel 2.82 van de Aanbestedingswet 2012 maakt het mogelijk een opdracht voor te behouden aan bepaalde sociale organisaties of programma’s voor beschermde arbeid. Dat is iets anders dan een social-return-uitvoeringsvoorwaarde voor de winnende opdrachtnemer. Artikel 2.82 legt dus niet zelf een SROI-verplichting op.
De bepaling ziet op sociale werkplaatsen, ondernemingen waarvan de maatschappelijke en professionele integratie van gehandicapten of kansarmen het hoofddoel is, en programma’s voor beschermde arbeid. Voor alle drie geldt dat ten minste 30% van de werknemers gehandicapte of kansarme werknemers moet zijn.
Ook bij een voorbehouden opdracht blijft concurrentie vereist: de aanbesteding moet openstaan voor de organisaties die aan de voorwaarde voldoen. De aanbestedende dienst vermeldt de voorbehouden opdracht duidelijk in de aankondiging.
Hoe bereken je social return?
Er bestaat geen landelijke, vaste rekenformule voor social return. De aanbestedende dienst bepaalt de grondslag, het percentage, de meetwijze en de bewijsstukken in de aanbestedingsstukken. De opdrachtnemer rekent daarom altijd met de opdracht-specifieke voorwaarden.
In de praktijk wordt vaak gewerkt met een percentage van de opdrachtsom, de loonsom of een afgesproken aantal uren. PIANOo noemt een bandbreedte van 2% tot 5% van de opdrachtsom als veelvoorkomende praktijk, met ruimte voor maatwerk en andere percentages wanneer de aard van de opdracht dat rechtvaardigt.
- Lees welke grondslag de opdrachtgever heeft gekozen: opdrachtsom, loonsom, uren of een bouwstenenmodel.
- Pas het genoemde percentage of de overeengekomen waarde toe.
- Vertaal de opgave naar toegestane activiteiten, doelgroepen en eventuele waarderingen uit het beleid van de opdrachtgever.
- Leg vanaf de start bewijsstukken, uren, facturen en voortgang vast volgens de afgesproken rapportagewijze.
Voor een praktische uitwerking per grondslag en sector, zie de uitleg over de berekening van social return.
Wat is het verschil tussen PSO en social return?
PSO is een keurmerk en meetinstrument voor de structurele mate waarin een organisatie sociaal onderneemt. Social return is een opdrachtgebonden afspraak binnen een aanbesteding of contract. Een PSO-certificaat vervangt een contractuele social-return-eis niet automatisch.
De Prestatieladder Socialer Ondernemen is ontwikkeld door TNO en maakt via onafhankelijke toetsing zichtbaar hoe inclusief een werkgever is. Een aanbestedende dienst kan een keurmerk of meetinstrument betrekken bij de uitvraag, maar moet zelf in de aanbestedingsstukken aangeven welke betekenis daaraan wordt toegekend.
De juridische en praktische verschillen staan uitgebreider op de pagina verschil tussen SROI en PSO.
Voor wie geldt social return en wie doet wat?
De aanbestedende dienst bepaalt in de uitvraag of social return geldt, welke doelgroep meetelt en hoe de prestatie wordt gewaardeerd. De opdrachtnemer die de opdracht gegund krijgt, is vervolgens verantwoordelijk voor de uitvoering en verantwoording. Een hoofdaannemer kan samenwerken met partners, maar blijft aanspreekpunt voor de opdrachtgever.
Doelgroepen kunnen per opdrachtgever verschillen. Bij het Rijk worden onder meer mensen uit de Participatiewet, langdurig werkzoekenden, mensen met een arbeidsbeperking en bepaalde leer-werkdoelgroepen genoemd. De exacte doelgroepafbakening, instroomvoorwaarden en bewijslast volgen echter uit de aanbestedingsstukken.
Lees voor de contractuele rolverdeling en mogelijke gevolgen bij niet-nakoming wanneer een social-return-verplichting geldt.
Hoe geef je social return in de praktijk invulling?
Een goede invulling begint vóór de gunning: analyseer de contracteis, plan de benodigde capaciteit en stem vroeg af met de opdrachtgever of aangewezen coördinator. Kies vervolgens een invulling die past bij de opdracht, de doelgroep en de beschikbare begeleiding. Bewijsvoering en voortgangsrapportage zijn onderdeel van de uitvoering.
Mogelijke vormen zijn een werk- of leerwerkplek, stage, opleiding, begeleiding, samenwerking met een sociale onderneming of een andere aantoonbaar toegestane activiteit. Welke vorm meetelt, is niet generiek: volg altijd het beleid en de waarderingssystematiek van de opdrachtgever.
Een praktische vraag die vaak terugkomt, is hoe de uitvoering wordt aangetoond. Bekijk daarvoor ook veelgestelde vragen over social return.
Gerelateerde pagina’s
Bronnen en verdere verdieping
De juridische en beleidsmatige informatie op deze pagina is gebaseerd op onderstaande primaire en publieke bronnen. De aanbestedingsstukken van de concrete opdracht blijven altijd leidend.